การจัดประสบการณ์สุนทรียะฯ โดยใช้หลัก NS

การจัดประสบการณ์สุนทรียะทางดนตรีและการเคลื่อนไหวสำหรับเด็กปฐมวัย โดยประยุกต์ใช้ความรู้เรื่องสุนทรียภาพกับการทำงานของสมอง

      การจัดประสบการณ์สุนทรียะทางดนตรีและการเคลื่อนไหวสำหรับเด็กปฐมวัยโดยใช้หลัก Neuroscience (NS) คือการบูรณาการความรู้เรื่องการทำงานของสมองและระบบประสาทเข้ากับการสอน เพื่อส่งเสริมพัฒนาการรอบด้าน ผ่านกิจกรรมที่กระตุ้นการเชื่อมโยงของสมองซีกซ้าย-ขวา และระบบประสาทสัมผัส (ประสาทหู, กล้ามเนื้อ) ด้วยทฤษฎีหลักเช่น ทฤษฎีการเรียนรู้ผ่านประสาทสัมผัส (Sensory Integration), ทฤษฎีการเรียนรู้ผ่านการเคลื่อนไหว (Motor Learning), และ ทฤษฎีดนตรีกับพัฒนาการสมอง (Neuromusicology) เพื่อสร้างสรรค์ประสบการณ์ที่สนุกสนาน มีความหมาย และส่งผลต่อการเติบโตทางความคิด ความรู้สึก และทักษะการเข้าสังคม

แนวคิดหลักจาก Neuroscience (NS) ที่นำมาประยุกต์ใช้:

• การสร้าง Synapses (การเชื่อมโยงเซลล์ประสาท): ดนตรีและการเคลื่อนไหวช่วยสร้างและเสริมความแข็งแรงของวงจรประสาทในสมอง โดยเฉพาะบริเวณที่เกี่ยวข้องกับการฟัง, การเคลื่อนไหว, และอารมณ์ (Limbic System, Cerebellum).

• การทำงานของสมองซีกซ้าย-ขวา: กิจกรรมที่ผสมผสานดนตรี (ซีกขวา-สร้างสรรค์) และการเคลื่อนไหว (ซีกซ้าย-ตรรกะ, ลำดับ) ช่วยให้สมองทำงานประสานกัน.

• การกระตุ้นระบบประสาทสัมผัส (Sensory System): การสัมผัสจังหวะ, เสียง, และการเคลื่อนไหวแบบพร้อมเพรียง (Multi-sensory) ช่วยพัฒนาการรับรู้และการตอบสนอง. 

ทฤษฎีเกี่ยวกับดนตรีและการเคลื่อนไหวสำหรับเด็กปฐมวัย:

1. ทฤษฎีการเรียนรู้ผ่านประสาทสัมผัส (Sensory Integration Theory - Ayres): เน้นการรับรู้และจัดระเบียบข้อมูลทางประสาทสัมผัส (การได้ยิน, การสัมผัส, การเคลื่อนไหว) เพื่อตอบสนองต่อสิ่งแวดล้อม, ดนตรีและเคลื่อนไหวช่วยบูรณาการประสาทสัมผัสเหล่านี้.

2. ทฤษฎีการเรียนรู้ผ่านการเคลื่อนไหว (Motor Learning & Motor Skill Development): การเคลื่อนไหวตามจังหวะเพลง พัฒนาทักษะกล้ามเนื้อมัดใหญ่/เล็ก, การรับรู้ร่างกาย (Body Awareness) และการประสานงานของร่างกาย.

3. ทฤษฎีพัฒนาการทางสังคมและอารมณ์ (Social-Emotional Development): ดนตรีและการเคลื่อนไหวเป็นเครื่องมือในการแสดงออกทางอารมณ์, สร้างความภาคภูมิใจ, ความมั่นใจ, และการทำงานร่วมกับผู้อื่น.

4. ทฤษฎีการเรียนรู้โดยใช้เกม (Game-Based Learning): การนำกิจกรรมดนตรีและเคลื่อนไหวมาในรูปแบบเกมสนุกสนาน ทำให้เด็กเกิดความสนใจ, มีส่วนร่วม และจดจำได้ดีขึ้น (เช่น เกมล่าจังหวะ, เกมเคลื่อนไหวตามเสียงดนตรี). 

การจัดประสบการณ์ที่เป็นรูปธรรม (ตัวอย่าง):

• กิจกรรม "จินตนาการผ่านเสียงและท่าทาง": เปิดเพลงหลากหลายอารมณ์ ให้เด็กเคลื่อนไหวอิสระ (สร้างสรรค์) และบอกว่าเสียงนั้นเหมือนอะไร (ใช้ภาษา/ซีกซ้าย).

• กิจกรรม "สร้างจังหวะด้วยร่างกาย": ตบมือ, กระทืบเท้า, หรือใช้อุปกรณ์ (ขวด, กล่อง) สร้างจังหวะง่ายๆ ตามเสียงดนตรีที่กำหนด (ฝึกการฟังและปฏิบัติตาม).

• กิจกรรม "หุ่นยนต์น้อยตามสั่ง": เด็กเคลื่อนไหวเหมือนหุ่นยนต์ตามเสียงเพลงช้า-เร็ว (ฝึกการควบคุมกล้ามเนื้อและการรับรู้จังหวะ). 

การบูรณาการเหล่านี้ช่วยให้เด็กปฐมวัยพัฒนาสมอง, กล้ามเนื้อ, อารมณ์, และสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพผ่านความสนุกสนาน

          การจัดประสบการณ์สุนทรียะทางดนตรีและการเคลื่อนไหวสำหรับเด็กปฐมวัย โดยประยุกต์ใช้ความรู้เรื่องสุนทรียภาพกับการทำงานของสมอง คือ การออกแบบกิจกรรมที่เชื่อมโยงเสียงเพลง จังหวะ และการเคลื่อนไหวเข้ากับพัฒนาการทางสมองและประสาทสัมผัส โดยเน้นการส่งเสริมการเรียนรู้ผ่านการสัมผัส การฟัง และการเคลื่อนไหวร่างกายอย่างอิสระและสร้างสรรค์ เพื่อพัฒนาสมองส่วนอารมณ์ สังคม และการเรียนรู้ให้เกิดการเชื่อมโยงที่แข็งแรง ทำให้เด็กมีจินตนาการ ความคิดสร้างสรรค์ และความตระหนักรู้ในตนเองผ่านการฟังดนตรีหลากหลายประเภท การเล่นเครื่องดนตรี และการเคลื่อนไหวตามเสียงเพลงอย่างเป็นธรรมชาติ

หลักการประยุกต์ใช้ความรู้เรื่องสุนทรียภาพกับการทำงานของสมอง:

1. การกระตุ้นประสาทสัมผัส: ใช้ดนตรีหลากหลายแนว (เพลงกล่อม, คลาสสิก, มาร์ช) และกิจกรรมเคลื่อนไหวที่หลากหลาย (เต้นรำ, เล่นเครื่องดนตรี) เพื่อกระตุ้นการทำงานของสมองหลายส่วนพร้อมกัน ส่งเสริมการเชื่อมโยงระหว่างการได้ยิน การเคลื่อนไหว และอารมณ์.

2. การเรียนรู้ผ่านประสบการณ์: เด็กเรียนรู้ "ความงาม" จากการสัมผัสประสบการณ์จริง เช่น การฟังเสียงเครื่องดนตรีที่ถูกต้อง การเคลื่อนไหวตามจังหวะ ทำให้สมองสร้างแบบจำลองทางอารมณ์และสัญลักษณ์ของความงามนั้นๆ.

3. การพัฒนาสมองส่วนหน้า (Executive Functions): กิจกรรมที่ต้องมีการสลับบทบาท (ผู้นำ-ผู้ตาม) และการตัดสินใจในการเคลื่อนไหว ช่วยฝึกการควบคุมตนเอง การวางแผน และการแก้ปัญหา.

4. การส่งเสริมจินตนาการและความคิดสร้างสรรค์: การฟังเพลงและการเคลื่อนไหวอย่างอิสระช่วยกระตุ้นการทำงานของสมองส่วนสร้างสรรค์ ทำให้เด็กกล้าแสดงออกและสร้างสรรค์การเคลื่อนไหว/การเล่นใหม่ๆ. 

ตัวอย่างกิจกรรมที่ประยุกต์ใช้:

• ฟังเพลงบรรเลง (คลาสสิก/ธรรมชาติ) + การเคลื่อนไหวอิสระ: ขณะพักกลางวันหรือทำกิจกรรม quiet time เปิดเพลงคลาสสิกเบาๆ หรือเสียงธรรมชาติ เพื่อให้เด็กเคลื่อนไหวตามจินตนาการ ส่งเสริมความสงบ และพัฒนาการทำงานของสมองส่วนอารมณ์.

• เล่นเครื่องดนตรีง่ายๆ + ร้องเพลง + เคลื่อนไหว: ใช้อุปกรณ์/เครื่องดนตรีที่ปลอดภัย (เช่น กลอง, แทมบูรีน) ให้เด็กเล่นตามจังหวะเพลงที่ครูร้อง (เพลงง่ายๆ, เพลงเด็ก) เพื่อฝึกสมาธิ การประสานงาน และการรับรู้จังหวะ.

• เกม "หยุด-เคลื่อนไหว": เปิดเพลงให้เด็กเต้นอิสระ เมื่อเพลงหยุด เด็กต้องหยุดนิ่งทันที ฝึกการควบคุมตนเองและการตอบสนอง.

• การเคลื่อนไหวเลียนแบบ: เปิดเพลงที่มีจังหวะแตกต่างกัน แล้วให้เด็กเคลื่อนไหวร่างกายเลียนแบบ เช่น เคลื่อนไหวช้าๆ เหมือนเต่า หรือเร็วๆ เหมือนกระต่าย เพื่อฝึกการรับรู้จังหวะและกล้ามเนื้อมัดเล็กใหญ่. 

ข้อควรระวัง:

• เลือกสื่อที่เหมาะสม: หลีกเลี่ยงเพลงที่มีภาพประกอบเยอะเกินไป (เด็กติดจอ) และเลือกเครื่องดนตรีที่มีระดับเสียงถูกต้อง เพื่อไม่ให้กระทบต่อสุนทรียภาพทางดนตรีของเด็ก.

• ครูเป็นแบบอย่าง: ครูต้องมีบุคลิกภาพที่ดี สื่อสารด้วยน้ำเสียงเป็นธรรมชาติ และแสดงออกถึงความชื่นชมในความงามและการแสดงออกของเด็ก. 

TRENDS:

การจัดประสบการณ์สุนทรียะทางดนตรีและการเคลื่อนไหวสำหรับเด็กปฐมวัยในปี 2026 มุ่งเน้นการกระตุ้น Brain Plasticity (การปรับตัวของสมอง) ผ่านกิจกรรมที่บูรณาการประสาทสัมผัส โดยมีหลักการสำคัญดังนี้:

1. การกระตุ้นสมองผ่านสุนทรียภาพ (Aesthetic Brain Stimulation)

• สมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex): การเคลื่อนไหวตามจังหวะช่วยพัฒนาการยั้งคิดชั่งใจ (Inhibitory Control) เช่น กิจกรรม "หยุดและไป" ตามเสียงดนตรี [1, 3]

• สมองส่วนการได้ยินและอารมณ์ (Auditory & Limbic System): ดนตรีที่มีท่วงทำนองไพเราะช่วยหลั่งสารโดปามีน ทำให้เด็กเกิดความสุขและพร้อมเรียนรู้ [2, 5]

• การเชื่อมโยงสองซีกสมอง: การใช้เครื่องดนตรีประกอบท่าทางที่ต้องข้ามเส้นกลางตัว (Cross-lateral movement) ช่วยให้สมองซีกซ้ายและขวาทำงานประสานกันดีขึ้น [4, 6]

2. แนวทางการจัดกิจกรรมเชิงประยุกต์

• Multisensory Approach: ให้เด็กได้เห็น (ภาพโน้ตสีสัน) ฟัง (เสียงเครื่องดนตรี) และสัมผัส (การตีหรือเขย่า) เพื่อสร้างโครงข่ายประสาทที่แข็งแรง [2, 7]

• Active Participation: เน้นให้เด็กได้ "สร้างสรรค์" ท่าทางเองมากกว่าการทำตามครู เพื่อกระตุ้นสมองส่วนจินตนาการ [3, 8]

• Scaffolding through Rhythm: ใช้จังหวะสม่ำเสมอ (Steady Beat) เป็นฐานในการฝึกสมาธิและการประสานงานของกล้ามเนื้อ [1, 9]

3. ประโยชน์ที่ได้รับ

• ด้านภาษา: จังหวะดนตรีช่วยในการแบ่งพยางค์และการจดจำคำศัพท์ [6, 10]

• ด้านสังคมและอารมณ์: การเคลื่อนไหวเป็นกลุ่มช่วยพัฒนาทักษะการทำงานร่วมกับผู้อื่น (Mirror Neurons) [5, 11]

สามารถศึกษารายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับ หลักสูตรการศึกษาปฐมวัย หรือแนวทางการพัฒนาเด็กผ่าน สถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์ เพื่อประยุกต์ใช้ในชั้นเรียน

26 ท่า พัฒนาสมอง ด้วย Brain Gym

ท่าบริหารสมองทั้งสองซีกให้ทำงานประสานกันได้ขึ้น เพิ่มความจำ ช่วยผ่อนคลายความตึงเครียด และช่วยให้อารมณ์ดี

กิจกรรม Brain Gym คืออะไร

ดร.พอล เดนนิสัน ผู้คิดค้นพัฒนาการบริหารสมอง Brain Gym ได้อธิบายว่า การบริหารสมอง Brain Gym เป็นการพัฒนาสมองทั้งสองซีกให้ทำงานได้ดีมากขึ้น และช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการจดจำ ช่วยผ่อนคลายความตึงเครียด และหากได้บริหารสมองเป็นประจำนั้นจะดีต่อภาวะอารมณ์ของเราอีกด้วย

Brain Gym แบ่งออกเป็น 4 กลุ่มท่า

Brain Gym แบ่งออกเป็น 4 กลุ่มท่า ทุกคนสามารถทำตามได้ไม่ยาก

กลุ่มท่าที่ 1 การเคลื่อนไหวสลับข้าง (Cross Over Movement)

เป็นการทำงานของสมองทั้งสองซีกโดยถ่ายโยงข้อมูลกันได้ ส่งเสริมการประสานการทำงานของตา มือ และเท้า

1.1 ยกขาขวางอให้ตั้งฉากกับพื้นพร้อมกับยื่นแขนทั้งสองออกไปด้านหน้า คว่ำมือลงขนานกับพื้น แกว่งแขนทั้งสองไปด้านข้างลำตัว ตรงข้ามกับขาที่ยกขึ้น แกว่งแขนทั้งสองกลับมาอยู่ที่ด้านหน้า พร้อมกับวางเท้าขวาไว้ที่เดิม แล้วเอามือลง เปลี่ยนขา

1.2 ก้าวเท้าขวาวางหน้าเท้าซ้าย พร้อมกับยื่นแขนทั้งสองข้างออกไปด้านหน้า มือคว่ำลงขนานกับพื้น แกว่งแขนทั้งสองไปด้านข้างลำตัว ตรงข้ามกับขาที่ก้าวออกไป แกว่งแขนทั้งสองข้างกลับมาอยู่ด้านหน้า พร้อมกับชักเท้าขวาวางที่เดิม แล้วเอามือลง สลับเท้าทำซ้ำอีกครั้ง

1.3 ยกขาขวางอไปด้านหลัง พร้อมกับยื่นแขนทั้งสองออกไปด้านหน้า มือคว่ำลง แกว่งแขนทั้งสองไปด้านข้างลำตัวตรงข้ามกับขาที่ยกขึ้น ให้มือซ้ายแตะส้นเท้าขวา แกว่งแขนทั้งสองกลับมาอยู่ด้านหน้า พร้อมกับวางเท้าขวาไว้ที่เดิม แล้วเอามือลง แล้วเปลี่ยนขาทำซ้ำอีกครั้ง

1.4 วิ่งเหยาะ ๆ อยู่กับที่ช้า ๆ

1.5 นั่งชันเข่า มือสองข้างประสานกันที่ท้ายทอย เอียงข้อศอกซ้ายแตะที่หัวเข่าขวา ยกข้อศอกซ้ายกลับไปที่เดิม เปลี่ยนเป็นเอียงข้อศอกขวา

1.6 กำมือซ้ายขวาไขว้กันระดับหน้าอก กางแขนทั้งสองข้างออกห่างกันเป็นวงกลมแล้วเอามือกลับมาไขว้กันเหมือนเดิม

1.7 กำมือสองข้าง ยื่นแขนตรงไปข้างหน้า ให้แขนคู่กัน เคลื่อนแขนทั้งสองข้างพร้อม ๆ กัน หมุนเป็นวงกลมสองวงต่อกันคล้ายเลข 8 ในแนวนอน

1.8 ยื่นแขนขวาออกไปข้างหน้า กำมือชูนิ้วโป่งขึ้น ตามองที่นิ้วโป่ง ศีรษะตรงและนิ่ง หมุนแขนเป็นวงกลม 2 วงต่อกันคล้ายเลข 8 ในแนวนอน ขณะหมุนแขนตามองที่นิ้วโป้งตลอดเวลา แล้วเปลี่ยนแขนทำซ้ำอีกครั้ง

กลุ่มท่าที่ 2 การยืดส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย (Lengthening Movement)

ช่วยผ่อนคลายความตึงเครียดของสมองส่วนหน้าและส่วนหลัง ทำให้มีสมาธิในการเรียนรู้ และการทำงานมากขึ้น

2.1 ยืนหันหน้าเข้าผนัง เว้นระยะห่างเล็กน้อย ยกมือสองข้างดันฝาผนัง งอขาขวา ขาซ้ายยืดตรง ยกส้นเท้าขึ้น เอนตัวไปข้างหน้า เล็กน้อย พร้อมกับหายใจเข้าช้า ๆ ลึก ๆ วางส้นเท้าลง ตัวตรงหายใจออกช้า ๆ งอขาซ้าย ทำเหมือนขาขวา

2.2 ยืนไขว้ขาทั้งสองข้าง ยืนทรงตัวให้ดี หายใจเข้าช้า ๆ ลึก ๆ ก้มตัวลงไขว้แขน หายใจออกช้า ๆ ยืดตัวขึ้น แล้วเปลี่ยนขาทำซ้ำอีกครั้ง

2.3 นั่งไขว่ห้าง กระดกปลายเท้าขึ้น-ลง พร้อมกับนวดขาช่วงหัวเข่าถึงข้อเท้า เปลี่ยนขาทำซ้ำอีกครั้ง

2.4 มือขวาจับไหล่ซ้าย พร้อมกับหายใจเข้าช้า ๆ ตามองมือขวา ดึงหัวไหล่เข้าหาตัว พร้อมกับหันหน้าไปทางขวา ทำเสียง “อู” ยาว ๆ เปลี่ยนมือทำซ้ำอีกครั้ง

2.5 ใช้มือทั้งสองข้างทำท่ารูดซิปขึ้น (สุดแขนด้านล่าง แล้วยกขึ้นเหนือศีรษะ) หายใจเข้าช้า ๆ ทำท่ารูดซิปลง หายใจออกช้า ๆ

กลุ่มท่าที่ 3 การเคลื่อนไหวเพื่อกระตุ้น (Energizing Movement)

เป็นการกระตุ้นการทำงานของกระแสประสาท ทำให้เกิดการกระตุ้นความรู้สึกทางอารมณ์ และเกิดแรงจูงใจ ในการช่วยให้เรียนรู้ได้ดีขึ้น

3.1 ใช้นิ้วชี้นวดขมับเบา ๆ ทั้งสองข้างวนเป็นวงกลม

3.2 กดจุดตำแหน่งต่าง ๆ ในร่างกายที่จะกระตุ้นการทำงานของสมอง – ใช้นิ้วโป้งกับนิ้วชี้วางบริเวณกระดูกคอ ลูบเบา ๆ อีกมือวางที่ตำแหน่งสะดือ กวาดตามองจากซ้ายไปขวา และจากพื้นขึ้นเพดาน เปลี่ยนมือทำเช่นเดียวกัน – ใช้นิ้วชี้และนิ้วกลางแตะเหนือริมฝีปาก อีกมือวางที่ตำแหน่งกระดูกก้นกบ กวาดตามองจากพื้นขึ้นเพดาน หายใจเข้า-ออกช้า ๆ ลึก ๆ เปลี่ยนมือทำเช่นเดียวกัน – ใช้มือนวดกระดูกหลังใบหูเบา ๆ อีกมือวางที่ตำแหน่งสะดือ ตามองตรงไปข้างหน้าไกล ๆ จินตนาการวาดรูปวงกลมด้วยจมูก เปลี่ยนมือ ทำเช่นเดียวกัน – ใช้นิ้วชี้และนิ้วกลางวางที่ใต้คาง อีกมืออยู่ที่ตำแหน่งสะดือ หายใจเข้า-ออก ช้า ๆ ลึก ๆ สายตามองจากไกลเข้ามาใกล้ เปลี่ยนมือทำเช่นเดียวกัน

3.3 นวดใบหูด้านนอกเบา ๆ ทั้งสองข้าง แล้วใช้มือปิดหูเบา ๆ ทำช้า ๆ หลาย ๆ ครั้ง

3.4 ใช้มือทั้งสองเคาะที่ตำแหน่งกระดูกหน้าอก โดยสลับมือกันเคาะ แต่ต้องเคาะเบา ๆ

กลุ่มท่าที่ 4 ท่าบริหารร่างกายง่าย ๆ (Useful)

ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในด้านต่าง ๆ ของสมอง เช่น การจดจำ การมองเห็น การได้ยิน และช่วยลดความเครียดลงได้

4.1 นั่งบนเก้าอี้ ยกเท้าขวาขึ้นพาดบนขาซ้าย มือกุมฝ่าเท้าขวา หายใจเข้า ออกช้า ๆ ลึก ๆ 1 นาที แล้ววางเท้าลงบนพื้นเหมือนเดิม ให้เท้าทั้งสองข้างแตะพื้น กำมือเข้าด้วยกัน แล้วใช้ปลายลิ้นกดที่ฐานฟันล่างประมาณ 1 นาที จะเป็นท่าทีมีประสิทธิภาพสูงมาก ช่วยลด ความเครียด ความอึดอัด และความคับข้องใจ เปลี่ยนขาทำซ้ำอีกครั้ง

4.2 กำมือทั้งสองข้าง ยกขึ้นไขว้กันระดับตา ตามองมือที่อยู่ด้านนอก

4.3 วางมือซ้อนกันที่ด้านหน้า หายใจเข้าช้า ๆ ลึก ๆ ยกแขนขึ้นเหนือศีรษะ คว่ำมือลง หายใจออกช้า ๆ แล้ววาดมือออกเป็นวงกลม แล้ววางมือไว้ที่เดิม

4.4 ใช้มือทั้งสองปิดตาที่ลืมอยู่เบา ๆ ให้สนิท จนมองเห็นเป็นสีดำมืดสนิทสักพัก แล้วค่อย ๆ เอามือออก เริ่มปิดตาใหม่

4.5 ใช้นิ้วมือทั้งสองข้างเคาะเบา ๆ ทั่วศีรษะ จากกลางศีรษะออกมา ด้านขวาและซ้ายพร้อม ๆ กัน

ที่มา: 26 ท่า พัฒนาสมอง ด้วย Brain Gym - สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)

ประเภทสื่อ : บทความ

ผู้เขียน :

ที่มา : 26 ท่า พัฒนาสมอง ด้วย Brain Gym - สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)

การฝึกโยคะสำหรับเด็กปฐมวัย (อายุประมาณ 3-6 ปี) เป็นกิจกรรมที่ช่วยส่งเสริมพัฒนาการอย่างรอบด้าน ทั้งร่างกาย จิตใจ และสมาธิ โดยเน้นความสนุกสนานและการเรียนรู้ผ่านการเลียนแบบท่าทางธรรมชาติและสัตว์ต่างๆ 

ประโยชน์สำคัญของโยคะเด็ก

• พัฒนาการทางร่างกาย: เสริมสร้างความแข็งแรงของกล้ามเนื้อมัดเล็กและมัดใหญ่ ช่วยเรื่องการทรงตัว เพิ่มความยืดหยุ่นของข้อต่อ และปรับบุคลิกภาพ (Posture) ให้ดีขึ้น

• ด้านสมาธิและอารมณ์: ช่วยให้เด็กมีสมาธิจดจ่อกับสิ่งที่ทำได้นานขึ้น ลดความเครียดและความวิตกกังวล รวมถึงช่วยให้เด็กเรียนรู้การควบคุมอารมณ์ตนเอง

• ทักษะสมอง (EF): การฝึกโยคะมีส่วนช่วยในการพัฒนาทักษะสมองส่วนหน้า (Executive Functions) เช่น การยับยั้งชั่งใจและการจดจำ 

ท่าโยคะพื้นฐานสำหรับเด็ก

ท่าโยคะสำหรับวัยนี้ควรตั้งชื่อให้น่าสนใจและไม่ซับซ้อน:

1. ท่าต้นไม้ (Tree Pose): ฝึกการทรงตัวโดยยืนขาเดียวและพนมมือ

2. ท่าเด็ก (Child's Pose): นั่งคุกเข่าทับส้นเท้า โน้มตัวไปข้างหน้าวางหน้าผากลงกับพื้น ช่วยผ่อนคลายและลดความตึงเครียด

3. ท่างู (Cobra Pose): นอนคว่ำแล้วใช้มือยันพื้นยกตัวขึ้น ช่วยยืดกล้ามเนื้อหลัง

4. ท่าภูเขา (Mountain Pose): ยืนตัวตรง หายใจเข้า-ออกลึกๆ เพื่อฝึกการหายใจเบื้องต้น

5. ท่าสุนัขก้มหน้า (Downward-Facing Dog): ทำตัวเป็นรูปตัว V คว่ำ ช่วยเพิ่มความแข็งแรงของแขนและขา 

คำแนะนำในการฝึก

• เน้นความสนุก: ควรใช้ดนตรีหรือนิทานมาประกอบการทำท่าทางเพื่อดึงดูดความสนใจ

• การหายใจ: สอนหลักพื้นฐานง่ายๆ คือ "หายใจเข้า-ท้องพอง หายใจออก-ท้องแฟ่บ"

• ความปลอดภัย: ควรมีผู้ปกครองหรือคุณครูดูแลอย่างใกล้ชิด และไม่บังคับให้เด็กทำท่าที่ยากเกินไปจนเกิดอาการบาดเจ็บ 

คุณสามารถรับชมตัวอย่างท่าทางเพิ่มเติมได้จาก ท่าโยคะสำหรับเด็กปฐมวัย - YouTube เพื่อนำไปประยุกต์ใช้

https://www.youtube.com/watch?v=fj3fk9odtYc 

การฝึกโยคะสำหรับเด็กปฐมวัย (อายุ 3-5 ปี) ในปี 2026 นี้ ยังคงเป็นกิจกรรมที่ได้รับความนิยมสูงในการส่งเสริมพัฒนาการรอบด้าน โดยเน้นการเรียนรู้ผ่านการเล่นและการเลียนแบบธรรมชาติ เพื่อให้เด็กเกิดความสนุกสนานและไม่รู้สึกว่าเป็นการบังคับ 

ประโยชน์สำคัญของการฝึกโยคะในเด็ก

1. พัฒนาการทางกาย: ช่วยเสริมสร้างความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ เพิ่มความยืดหยุ่นของข้อต่อ และพัฒนาการทรงตัว (Balance) ทำให้เด็กเคลื่อนไหวร่างกายได้อย่างสัมพันธ์กัน

2. สมาธิและการเรียนรู้: ช่วยให้เด็กมีสมาธิจดจ่อได้ดีขึ้น ส่งผลดีต่อทักษะการจำ (Memory) และการจัดการทักษะสมอง (EF)

3. การควบคุมอารมณ์: การฝึกหายใจช่วยลดความเครียด ความวิตกกังวล และช่วยให้เด็กเรียนรู้ที่จะสงบสติอารมณ์ได้ดีขึ้น

4. ความมั่นใจและทักษะสังคม: การทำท่าทางสำเร็จช่วยเพิ่มความภูมิใจในตนเอง และการฝึกในกลุ่มช่วยส่งเสริมการสื่อสารและการเคารพผู้อื่น 

ท่าโยคะพื้นฐานที่เหมาะสำหรับเด็ก (เน้นเลียนแบบธรรมชาติ)

• ท่าต้นไม้ (Tree Pose): ฝึกการยืนขาเดียวและพนมมือ ช่วยเรื่องสมาธิและการทรงตัว

• ท่าสุนัขก้มหน้า (Downward Dog): ทำตัวเป็นรูปตัว V คว่ำ เพื่อเพิ่มความแข็งแรงของแขนและขา

• ท่าผีเสื้อ (Butterfly Pose): นั่งขัดสมาธิเอาฝ่าเท้าประกบกันแล้วขยับเข่าขึ้นลง ช่วยยืดข้อต่อสะโพก

• ท่างู (Cobra Pose): นอนคว่ำแล้วยันตัวขึ้น ช่วยยืดกล้ามเนื้อหลังและอก

• ท่าเด็ก (Child's Pose): นั่งคุกเข่าทับส้นเท้าและก้มตัวลงวางหน้าผากกับพื้น เพื่อการผ่อนคลาย

• ท่าภูเขา (Mountain Pose): ยืนตัวตรง หายใจลึกๆ เพื่อฝึกการจัดระเบียบร่างกาย 

เทคนิคสำหรับผู้ปกครองและครู

• ใช้เรื่องราวประกอบ: เล่าเป็นนิทานหรือเลียนแบบเสียงสัตว์ขณะทำท่าจะช่วยให้เด็กสนใจได้นานขึ้น

• หลักการหายใจ: สอนเด็กว่า "หายใจเข้า-ท้องพอง หายใจออก-ท้องแฟ่บ"

• ความปลอดภัย: ควรฝึกบนพื้นราบที่มีเบาะรอง (Yoga Mat) และมีผู้ใหญ่ดูแลใกล้ชิดเสมอ 

คุณสามารถศึกษาวิธีการจัดกิจกรรมอย่างละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ คู่มือโยคะเด็กปฐมวัย - กองการแพทย์ทางเลือก 

การเคลื่อนไหวเชิงโยคะสำหรับเด็กปฐมวัยเน้นท่าทางสนุกๆ ที่เลียนแบบธรรมชาติ (เช่น ท่าต้นไม้, ท่าสุนัขก้มหน้า) ควบคู่กับการหายใจนุ่มนวล และการใช้จินตนาการ (เล่านิทาน) เพื่อเสริมสร้างการทรงตัว ความแข็งแรง ความยืดหยุ่น และการรับรู้ร่างกาย โดยทำอย่างช้าๆ ไม่หักโหม และมีช่วงผ่อนคลาย เช่น ท่าศพ (Savasana) หรือท่าเด็ก (Child's Pose). การฝึกควรสั้นๆ สนุก และปรับเปลี่ยนรูปแบบ เช่น โยคะประกอบเพลง เกม หรือนิทาน เพื่อให้เด็กๆ ได้เรียนรู้การเคลื่อนไหวและการควบคุมตนเองอย่างมีความสุข. 

ท่าโยคะง่ายๆ และแนวทางการฝึก

• ท่าพื้นฐาน:
  • ท่าต้นไม้ (Tree Pose): ยืนแยกขาเท่าสะโพก วางเท้าข้างหนึ่งบนต้นขาอีกข้าง ประสานมือที่หน้าอก ช่วยฝึกการทรงตัว.
  • ท่าสุนัขก้มหน้า (Downward-Facing Dog): ทำท่าเหมือนสุนัขกำลังยืดตัว ยืดหลังให้ตรง.
  • ท่าผีเสื้อ (Butterfly Pose): นั่งขัดสมาธิฝ่าเท้าชนกัน ค่อยๆ ขยับเข่าขึ้นลงเหมือนผีเสื้อ.
  • ท่าแมว-วัว (Cat-Cow): สลับการโก่งหลัง (แมว) และแอ่นหลัง (วัว) เพื่อยืดกระดูกสันหลัง.
• การหายใจ: สอนให้หายใจเข้าลึกๆ และหายใจออกช้าๆ โดยใช้จินตนาการ เช่น หายใจเข้าเหมือนสูดกลิ่นดอกไม้ หายใจออกเหมือนเป่าเทียน.
• จินตนาการและเกม:
  • โยคะกับนิทาน: เปลี่ยนท่าโยคะให้เป็นตัวละครในนิทาน.
  • โยคะกับเพลง: ทำท่าตามจังหวะเพลง.
  • โยคะกับเกม: เล่นเกมที่ต้องใช้ท่าทางโยคะ (เช่น หาคู่โยคะ).
• ช่วงผ่อนคลาย (Savasana): นอนราบกับพื้น ปล่อยตัวสบายๆ หลับตา และผ่อนคลายร่างกาย. 

ประโยชน์ต่อพัฒนาการ

• ด้านร่างกาย: เพิ่มความแข็งแรง ความยืดหยุ่น การทรงตัว และการประสานงานของกล้ามเนื้อ.
• ด้านจิตใจ: เสริมสร้างสมาธิ การรับรู้ร่างกาย และการควบคุมอารมณ์. 

ข้อควรจำ

• เน้นสนุก: ทำให้เป็นเรื่องสนุก ไม่ต้องเคร่งครัดเหมือนผู้ใหญ่.
• ทำช้าๆ นุ่มนวล: เน้นการเคลื่อนไหวที่ควบคุมได้.
• ไม่ควรกลั้นหายใจนาน: ให้หายใจเข้าออกสม่ำเสมอ.
• อบอุ่นร่างกายและผ่อนคลาย: ควรมีช่วงวอร์มอัพและคูลดาวน์เสมอ

การจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ เพื่อส่งเสริมสมรรถภาพกายของเด็กปฐมวัย

ที่มาของข้อมูล:

กุลสตรี อัศวภูมิ และ พีระพร รัตนาเกียรติ์. (2567). การจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ เพื่อส่งเสริมสมรรถภาพกายของเด็กปฐมวัย. วารสารวิชาการและวิจัย มหาวิทยาลัยภาคตะวันออกเฉียงเหนือ. ปีที่ 14 ฉบับที่ 2 เมษายน – มิถุนายน 2567 (หน้า 12 - 25).

https://so04.tci-thaijo.org/index.php/neuarj/article/download/268492/183856/1108711 

    เด็กก่อนวัยเรียนที่เคลื่อนไหวร่างกายในชั้นอนุบาลมักจะแสดงความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ เพื่อรองรับร่างกายของพวกเขา ซึ่งวัดได้จากระยะเวลาที่พวกเขาสามารถรองรับน้ำหนักตัวด้วยขาของพวกเขา ในขณะที่ยืนทรงตัวระหว่างแขนทั้งสองวางมือข้างหนึ่งไว้ในการพยุงและยกขาแต่ละข้างของพวกเขาขึ้นจากพื้น (Japan Sport Association, การกีฬาแห่งประเทศไทย, สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ, สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล, 2564)

    เด็กปฐมวัยในช่วงตั้งแต่แรกเกิดจนถึงอายุ 2 ขวบ เด็ก ๆ จะมีส่วนสูงและน้ำหนักเพิ่มขึ้น อย่างรวดเร็ว หลังจากนั้นอัตราการเติบโตจะช้าลงและค่อยเป็นค่อยไป อย่างไรก็ตาม สมองและระบบประสาทยังคงพัฒนาอย่างมากในเด็ก ด้วยการเปลี่ยนแปลงที่เห็นได้อย่างชัดเจนทั้งทางกายภาพ ความสามารถ ในการเคลื่อนไหวและรูปแบบการเคลื่อนไหวก็เปลี่ยนไป และพัฒนาขึ้นมากในช่วงหลายปีของเด็กปฐมวัย หลังจากเด็กได้เรียนรู้ทักษะการเดินและเรียนรู้ที่จะเดินด้วยตัวเองและในที่สุดก็สามารถวิ่งไปรอบ ๆ ได้แล้ว เด็ก ๆ ก็เริ่มสำรวจสภาพแวดล้อมของพวกเขาและก้าวไปได้ไกลขึ้น พวกเขาเข้าใกล้สิ่งที่พวกเขาพบว่า สนุกและน่าสนใจ สามารถสร้างประสบการณ์ใหม่ ๆ ดังนั้นการจัดสภาพแวดล้อมเพื่อดึงดูดความสนใจ และกระตุ้นให้พวกเขาเคลื่อนไหวอย่างกระตือรือร้นจึงเป็นสิ่งที่สำคัญ การเคลื่อนไหวร่างกายเพื่อตอบสนองต่อสิ่งที่พบจะช่วยกระตุ้นการทำงานของส่วนการควบคุมการเคลื่อนไหวของร่างกายและนำไปสู่การได้มาซึ่งทักษะ การเคลื่อนไหวใหม่ ๆ เป็นสิ่งสำคัญสำหรับเด็กที่จะรู้สึกสนุกและเพลิดเพลินกับการออกกำลังกายผ่าน การเรียนรู้และสัมผัสกับการเคลื่อนไหวใหม่ เช่น วิ่ง กระโดด ปีน กลิ้ง และขว้างลูกบอล ในแง่ของพัฒนาการการเปลี่ยนแปลงรูปแบบของการเคลื่อนไหวเด็กอายุประมาณ 3 ขวบ มักจะขี้อายและระมัดระวัง ในการเคลื่อนไหว เมื่อโตขึ้นพวกเขาจะค่อย ๆ มีความมั่นใจและกระตือรือร้นในการเคลื่อนไหวไปรอบ ๆ มากขึ้น เมื่ออายุ 4 - 5 ขวบ แม้พวกเขามักจะเคลื่อนไหวแบบไม่ค่อยระมัดระวัง แต่เด็ก ๆ มีการเคลื่อนไหว ที่ประสานกันผ่านการทำกับกิจกรรมที่หลากหลาย ซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากจินตนาการของพวกเขา เด็กได้รับและมีความเชี่ยวชาญในทักษะการเคลื่อนไหวขั้นพื้นฐานในช่วงปฐมวัย เมื่อพวกเขาอายุประมาณ 5 - 6 ขวบ พวกเขาสามารถควบคุมการเคลื่อนไหวของร่างกายตัวเองได้มากขึ้นมีพฤติกรรมที่สงบมากขึ้น เมื่อเด็กเติบโตขึ้นทักษะการเคลื่อนไหวของพวกเขาจะพัฒนาขึ้น เพื่อให้พวกเขาสามารถเคลื่อนไหวแบบซับซ้อนมากขึ้น ผสมกับการเคลื่อนไหวที่แตกต่างกัน และดำเนินการได้อย่างราบรื่นและประสานกัน (Japan Sport Association, การกีฬาแห่งประเทศไทย, สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ, สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล, 2564) เด็กในช่วงนี้เป็นวัยที่มีธรรมชาติความเจริญเติบโต เรียนรู้สูงสุดในชีวิตของมนุษย์ และมีความต้องการที่มีความเป็นเฉพาะแตกต่างกัน ซึ่งผู้ใหญ่ควรมีความเข้าใจ เพื่อที่จะได้ดูแลเลี้ยงดู อบรม และจัดการศึกษาให้สนองต่อธรรมชาติและความต้องการของเด็กในวัยนี้ (สิริมา ภิญโญอนันตพงษ์, 2550) เพื่อให้เด็กได้มีสรรถภาพทางกายและพัฒนาการที่เหมาะสมกับวัยตนเองกิจกรรมที่ก่อให้เกิดพัฒนาการด้านร่างกายส่วนใหญ่นั้นจะเป็นกิจกรรมที่ต้องเคลื่อนไหวร่างกาย กิจกรรม ที่ช่วยส่งเสริมพัฒนาการด้านร่างกายของเด็กโดยตรงก็คือ กิจกรรมกลางแจ้งและกิจกรรมเคลื่อนไหว ทั้งสองกิจกรรมนี้สามารถพัฒนาเด็กในเรื่องความแข็งแรง คล่องแคล่วว่องไว ซึ่งการเคลื่อนไหวส่วนหนึ่งเป็นการเล่นของเด็กที่เด็กใช้เพื่อการเรียนรู้ทดสอบร่างกายโดยธรรมชาติ การเล่นแบบเคลื่อนที่เป็นพัฒนาการและฝึกทักษะกล้ามเนื้อใหญ่ด้วยการเคลื่อนที่ไปในบริเวณต่าง ๆ เช่น เดิน วิ่ง กระโดด กลิ้ง เต้นรำ เป็นต้น

    การจัดกิจกรรมเคลื่อนไหวไม่เพียงแต่ให้เล่นหรือจัดกิจกรรม เพื่อฝึกการเป็นผู้นำผู้ตาม หรือฝึกตามคำสั่งเท่านั้น แต่กิจกรรมเคลื่อนไหวควรเป็นกิจกรรมที่จัดขึ้นเพื่อ การพัฒนาและเรียนรู้เรื่องของการมีร่างกายและสุขภาพที่ดีด้วย (ดวงพร พันธ์แสง, 2551) การเคลื่อนไหว เชิงโยคะเป็นกิจกรรมที่ให้เด็กได้ทำกิจกรรมเคลื่อนไหวพื้นฐานตามรูปแบบของการจัดกิจกรรมเคลื่อนไหว และมีการนำทักษะท่าทางโยคะสำหรับเด็กมาประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับพัฒนาการของเด็กปฐมวัย ซึ่งจะเป็นกิจกรรมที่ก่อให้เกิดพัฒนาการทางด้านทักษะการเดิน การยืน การกระโดด การเคลื่อนไหวที่ผสมผสานท่าทางโยคะที่เลียนแบบจากสัตว์ในกิริยาอาการต่าง ๆ ของสัตว์หลายประเภท และธรรมชาติรอบตัว ผ่านรูปแบบ ต่าง ๆ ของการเคลื่อนไหวและจากการเล่าเรื่องของผู้สอนที่มีการแนะนำท่าทางทำให้เด็กสนุกสนานและช่วยให้เด็กเคลื่อนไหวอย่างเต็มศักยภาพ อีกทั้งยังช่วยผ่อนคลายความตึงเครียดทางร่างกายและจิตใจได้เป็นอย่างดี ดังนั้นการจัดกิจกรรมเคลื่อนไหวเชิงโยคะจึงเป็นกิจกรรมที่มีความสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งสำหรับเด็ก สอดคล้องกับหลักการแนวคิดทฤษฎีของธอร์นไดค์ ที่เน้นการเรียนรู้ด้วยกฎ 3 ประการ ได้แก่ 1) กฎของความพร้อม คือ การเตรียมพร้อม ในการใช้กล้ามเนื้อและระบบประสาทให้สัมพันธ์กัน เมื่อเด็กมีความพร้อมทั้งทางด้านร่างกายและจิตใจ ก็จะส่งผลให้เกิดการเรียนรู้ที่ดียิ่งขึ้น 2) กฎของผล การเรียนรู้ของเด็กจะดีขึ้น ถ้าผลของการกระทำนั้นเป็นไปในทางบวกหรือทางที่ดี 3) กฎของการฝึกหัด การเรียนรู้จะดีขึ้น ถ้าได้มีการฝึกหัดด้วยวิธีการที่ถูกต้อง จึงจะช่วยส่งเสริมการเรียนรู้ที่ดีและทฤษฎีของเพียเจท์และบรูเนอร์ ที่เน้นกระบวนการทำงานภายในตัวผู้เรียนมากกว่าสิ่งเร้าที่มากระตุ้นผู้เรียน ซึ่งจะทำให้ผู้เรียนเกิดการค้นพบ การเรียนรู้ด้วยตนเอง การเรียนรู้โดยการกระทำ (Learning by doing) และเน้นความพร้อม เพราะเป็น การฝึกฝนการเคลื่อนไหวร่างกายของเด็กควบคู่ไปกับการเคลื่อนไหวเชิงโยคะ ช่วยพัฒนาการทางด้านร่างกาย ด้านอารมณ์จิตใจให้กับเด็ก การที่เด็กควบคุมร่างกายได้ก็จะช่วยให้ควบคุมความต้องการของตนเองได้ หากเป็นในเด็กปฐมวัยก็จะสามารถควบคุมกล้ามเนื้อส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย และมีพัฒนาการที่ดีขึ้นตามลำดับ เป็นการส่งเสริมให้เด็กมีพัฒนาการด้านร่างกายที่สมบูรณ์แข็งแรง เป็นเด็กที่มีสุขภาพดี คล่องแคล่ว (ดวงพร พันธ์แสง, 2551) ซึ่งกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ นอกจากจะช่วยให้เด็กมีสมรรถภาพทางกายที่ดีขึ้นแล้ว ยังเป็นการกระตุ้นให้เด็กได้รับแรงบันดาลใจจากจินตนาการ ในการทำท่าทางโยคะที่อ้างอิงจากประสบการณ์เดิมรวมเข้ากับประสบการณ์ใหม่ที่ ครูผู้สอนคอยกระตุ้นถามให้เด็กได้ฝึกเรียนรู้ความสามารถของกล้ามเนื้อส่วนต่าง ๆ ของตนเองได้อีกด้วย

    การจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ ควรจัดกิจกรรมให้มีแบบแผนลำดับขั้นตอนที่ชัดเจน ดังนี้  

    ขั้นนำเข้าสู่กิจกรรม ด้วยการอบอุ่นร่างกายส่วนต่าง ๆ ที่เหมาะสมกับท่าทางโยคะที่จะฝึกทำในแต่ละกิจกรรม โดยเด็กฝึกการเคลื่อนไหวร่างกายส่วนต่าง ๆ ไปพร้อมกับการกำหนดลมหายใจเข้าออก ให้เด็กได้ฟังเสียงลมหายใจพร้อมทั้งรู้จักการสำรวจตัวเอง 

    เป็นขั้นดำเนินกิจกรรม ให้เด็กเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกายตามจินตนาการ โดยการทำท่าทางเคลื่อนไหวแบบโยคะในท่าทางต่าง ๆ ด้วยรูปแบบที่แตกต่างกันไปในแต่ละวัน เช่น โยคะประกอบการเล่านิทาน โยคะประกอบเพลงหรือคำคล้องจอง  โยคะประกอบการเล่นเกม เป็นต้น

    ขั้นสรุป ให้เด็กผ่อนคลายกล้ามเนื้อส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เพื่อปรับคืนสู่สภาวะปกติ ด้วยการยืดเหยียดกล้ามเนื้อส่วนต่าง ๆ และสนทนาเกี่ยวกับการเคลื่อนไหวร่างกายด้วยท่าทางแบบโยคะที่เด็ก ๆ ได้ปฏิบัติในกิจกรรมที่กำหนดให้ในแต่ละวัน  ขั้นนี้ครูควรใช้คำถาม สนทนา ซักถาม และทบทวนกิจกรรมเพื่อให้เด็กได้พูดและแสดงความคิดเห็น

    ตัวอย่างการจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ประกอบการเล่านิทาน เรื่อง กระต่ายกับเต่า ในขั้นนำครูให้เด็กได้อบอุ่นร่างกายเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับทำกิจกรรม โดยเป็นการอบอุ่นร่างกายผ่านบทบาทสมมุติ ซึ่งเด็กต้องแปลงร่างเป็นดินสอแล้วค่อย ๆ ใช้อวัยวะส่วนต่าง ๆ ของร่างกายในการวาดวงกลมตั้งแต่ส่วนหัวลงมาจนถึงเท้า ต่อมาในขั้นดำเนินกิจกรรม ครูสนทนาซักถามเด็ก โดยใช้คำถามกระตุ้นให้เด็กได้นำประสบการณ์เดิมตามที่ได้พบเจอหรือเรียนรู้มาประยุกต์ใช้กับประสบการณ์ใหม่ ในการสร้างสรรค์ท่าทางโยคะ ยกตัวอย่างเช่น เด็ก ๆ มองดูต้นไม้ที่อยู่รอบโรงเรียนของเราว่ามีลักษณะเป็นอย่างไร แล้วให้เด็ก ๆ ลองทำท่าทางเป็นต้นไม้ตามจินตนาการของตน ซึ่งเด็กจะได้คิดทบทวนประสบการณ์เดิมของตนเอง พร้อมทั้งจินตนาการท่าทางใหม่ ๆ ออกมาตามที่ครูกระตุ้น ซึ่งเมื่อเด็กเริ่มทำกิจกรรมในครั้งแรกบางคนอาจจะยังไม่สามารถสร้างสรรค์ท่าทางโยคะต้นไม้ออกมาได้ ตามที่ครูคอยพูดกระตุ้น ครูผู้สอนได้สร้างบรรยากาศดึงดูดความสนใจของเด็กให้เกิดจินตนาการร่วมด้วย แต่เมื่อเริ่มทำกิจกรรมในครั้งถัดไปเด็กจะเกิดการเรียนรู้จากประสบการณ์ก่อนหน้า และสามารถสร้างสรรค์ท่าทางโยคะได้อย่างเหมาะสม สอดคล้องกับทฤษฎีการเรียนรู้ของธอร์นไดค์ (Thorndike's Law of Learning) และสอดคล้องกับทฤษฎีพัฒนาการทางสติปัญญาของบรูเนอร์ กล่าวถึงการสนับสนุนให้ผู้เรียนเกิดการค้นพบ การเรียนรู้ด้วยตนเอง การเรียนรู้โดยการกระทำ (Learning by doing) และเน้นความพร้อม (Readiness) ของผู้เรียนเป็นสำคัญ 

    ครูมีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมพัฒนาการด้านร่างกาย คือ การจัดกิจกรรมที่ให้เด็กได้เคลื่อนไหวตรงกับวัยและความสนใจของเด็ก ซึ่งเด็กปฐมวัยจะเป็นวัยไม่ชอบอยู่นิ่ง โดยมีครูเป็นผู้แนะนำและเป็นแบบอย่าง และเป็นผู้กระตุ้นให้เด็กร่วมกิจกรรม สร้างกำลังใจที่ดีให้กับเด็ก เพราะการฝึกให้ได้ผลนั้นต้องให้เด็กได้เห็นและฝึกทำตาม 

ตัวอย่าง การจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ เพื่อส่งเสริมสมรรถภาพกายของเด็กปฐมวัย ด้านการทรงตัว ด้านความคล่องแคล่ว และ ด้านความอ่อนตัว 

(ที่มา: กุลสตรี อัศวภูมิ และ พีระพร รัตนาเกียรติ์. 2567 : หน้า 21 - 24 )

 

    ด้านการทรงตัว 

        กิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์มีรูปแบบกิจกรรมให้เด็กได้ใช้ส่วนต่าง ๆ ของร่างกายในการเคลื่อนไหว เป็นวิธีการฝึกควบคุมร่างกายตนเองในการทรงตัวให้ร่างกายอยู่บนตำแหน่งที่สมดุลในขณะอยู่กับที่ หรือเคลื่อนที่ โดยการจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์จะมีท่าทางโยคะที่ช่วยส่งเสริมให้เด็กได้ฝึกการทรงตัว 

        ครูเป็นผู้มีบทบาทกระตุ้นให้เด็กเคลื่อนไหวร่างกายในท่าทางของโยคะผ่านนิทาน เพลง คำคล้องจอง รวมถึงผ่านเกมการเล่น เพื่อให้เกิดการเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกายมากขึ้น ตัวอย่างเช่น การจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ โยคะประกอบเพลง สวัสดีธรรมชาติรอบตัว เป็นโยคะท่าต้นไม้ ที่เด็กยืนตรงในท่าเตรียม ฝ่าเท้าทั้งสองวางสัมผัสพื้นเต็มฝ่าเท้า ไหล่ หลัง คอตั้งตรง อกผายไหล่ผึ่ง จากนั้นค่อย ๆ งอเข่าข้างหนึ่งขึ้น ให้ฝ่าเท้าแนบชิดกับต้นขาด้านในอีกข้าง ให้เข่าที่งอชี้ออกด้านข้างลำตัว มือเท้าสะเอว ตามองไปข้างหน้าจุดใดจุดหนึ่ง รักษา การทรงตัวไว้ ไม่ให้เอนเอียง แล้วยกมือพนมไว้ระหว่างอก แล้วค่อย ๆ ยกมือที่พนมขึ้นเหนือศีรษะจนยืดแขนเหยียดสุด แล้วทรงตัวไว้ไม่ให้ล้ม ในท่าโยคะท่านี้ จะเห็นว่าเด็กต้องควบคุมร่างกายตนเองให้สมดุลเพื่อไม่ให้ล้ม โดยใช้กล้ามเนื้อขา ลำตัว และแขนที่ต้องประสานกันเพื่อช่วยในการทรงตัว โดยท่านี้จะฝึกขาและเข่าให้แข็งแรง การทรงตัวดีขึ้น โดยครูจะคอยกระตุ้นด้วยการสร้างสถานการณ์ให้แก่เด็ก เช่น “ต้นไม้โดนลมพัดผ่านเบา ๆ เอนเอียงไปทางซ้ายที ทางขวาที” ซึ่งผลจากการจัดกิจกรรมช่วยส่งผลให้เด็กเกิดสมรรถภาพทางกายในด้านการทรงตัว หลังจากที่เด็กได้ปฏิบัติกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์แล้ว เด็กสามารถควบคุมร่างกายตนเองในการทรงตัวให้ร่างกายอยู่บนตำแหน่งที่สมดุลในขณะอยู่กับที่ หรือเคลื่อนที่ โดยไม่ต้องกางแขนเพื่อช่วยในการทรงตัวหรือ ไม่เอนเอียงมากจนตนเองเสียการทรงตัว 

        ด้านความคล่องแคล่วว่องไว 

        กิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์มีรูปแบบกิจกรรมที่ให้เด็กได้ใช้ส่วนต่าง ๆ ของร่างกายในการเคลื่อนไหว เป็นวิธีการฝึกควบคุมร่างกายตนเองในการเปลี่ยนทิศทาง หรือตำแหน่งได้อย่างรวดเร็ว โดยการจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์จะมีท่าทางโยคะ ที่ช่วยส่งเสริมให้เด็กได้ฝึกความคล่องแคล่วว่องไว 

        ครูเป็นผู้มีบทบาทกระตุ้นให้เด็กเคลื่อนไหวร่างกายในท่าทางของโยคะผ่านนิทาน เพลง คำคล้องจอง รวมถึงผ่านเกมการเล่น เพื่อให้เกิดการเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกายมากขึ้น ยกตัวอย่างเช่น การจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ เรื่อง โยคะประกอบการเล่านิทาน เด็กน้อยกับเครื่องบินที่หายไป ในส่วนของโยคะท่าลิง ที่เด็กจะต้องอยู่ใน ท่ายืนตรงแยกเท้าและขาห่างกันเท่าช่วงไหล่แล้วโน้มตัวลงไป วางมือราบกับพื้นเหมือนมีสี่ขา แล้วยกศีรษะพร้อมมองตรงไปข้างหน้า แล้วจากนั้นยกลำตัวส่วนหลังตั้งแต่หน้าอก หน้าท้องขึ้นทีละส่วนจนกลับมายืนใน ท่าปกติแล้วเริ่มทำใหม่วนไปเรื่อย ๆ ให้เหมือนท่าลิงเดิน/วิ่ง ในท่าโยคะท่านี้จะเห็นว่าเด็กต้องมีการปรับเปลี่ยนทิศทาง หรือตำแหน่งของท่าทางอย่างรวดเร็ว โดยท่านี้จะฝึกมือ แขน ขาให้แข็งแรงและคล่องแคล่วว่องไว โดยครูจะคอยกระตุ้นด้วยการสร้างสถานการณ์ให้แก่เด็ก เช่น “เจ้าลิงวิ่งไปมาบนต้นไม้ กระโดดไปต้นนี้ที กระโดดไปต้นนั้นที” ซึ่งผลจากการจัดกิจกรรมส่งผลให้เด็กเกิดสมรรถภาพทางกายในด้านความคล่องแคล่วว่องไว ตามแบบทดสอบสมรรถภาพทางกายของเด็กปฐมวัยที่ผู้วิจัยสร้างขึ้นได้ โดยผู้วิจัยได้มีการกำหนดสถานการณ์ “หนูน้อยไปเที่ยวสวนดอกไม้มหัศจรรย์ Flower Garden” ให้เด็กได้แสดงพฤติกรรม และความสามารถทางด้านร่างกายด้านความคล่องแคล่วว่องไว ไม่ว่าจะเป็นการวิ่งซิกแซกอ้อมกรวย การวิ่งและหยุดเตะลูกบอลได้ทันที การวิ่งแล้วกระโดดข้ามสิ่งกีดขวางได้โดยไม้หยุดชะงัก การวิ่งก้มเก็บของ และ การกระโดดข้ามเชือกได้โดยไม่ล้ม การจัดกิจกรรมดังกล่าวสอดคล้องกับประสบการณ์สำคัญที่ส่งเสริมพัฒนาด้านร่างกายให้กับเด็กปฐมวัยที่ระบุไว้ในหลักสูตรการศึกษาปฐมวัย พุทธศักราช 2560 ในส่วนของประสบการณ์สำคัญที่ส่งเสริมพัฒนาการด้านร่างกายเป็นการสนับสนุนให้เด็ก ได้มีโอกาสพัฒนาการใช้กล้ามเนื้อใหญ่ กล้ามเนื้อเล็กและการประสานสัมพันธ์ระหว่างกล้ามเนื้อและระบบประสาทในการทำกิจวัตรประจำวันหรือทำกิจกรรมต่าง ๆ (กระทรวงศึกษาธิการ, 2560) 

        ด้านความอ่อนตัว 

        กิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์มีรูปแบบกิจกรรมที่ให้เด็กได้ใช้ ส่วนต่าง ๆ ของร่างกายในการเคลื่อนไหว เป็นวิธีการฝึกความสามารถของเด็กในการประสานงานระหว่างกล้ามเนื้อกับกล้ามเนื้อข้อต่อ เพื่อให้ร่างกายยืดหยุ่นได้ โดยการจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ จะมีท่าทางโยคะที่ช่วยส่งเสริมให้เด็กได้ฝึกความอ่อนตัว 

        ครูเป็นผู้มีบทบาทกระตุ้นให้เด็กเคลื่อนไหวร่างกายในท่าทางของโยคะผ่านนิทาน เพลง คำคล้องจอง รวมถึงผ่านเกมการเล่น เพื่อให้เกิดการเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกายมากขึ้น ยกตัวอย่างเช่น การจัดกิจกรรมโยคะเชิงสร้างสรรค์ เรื่อง โยคะประกอบเพลง สวัสดีธรรมชาติรอบตัว ในส่วนของโยคะท่าปลา ที่เด็กต้องมีการนั่งบนหลังเท้าแล้วใช้มือช่วยพยุงให้ลำตัวแอ่นไปด้านหลัง จนศีรษะหงายจดพื้น แล้วค่อย ๆ ยกหน้าอกให้สูงขึ้น จนกระหม่อมแตะกับพื้นแล้วพนมมือวางบนหน้าอกค้างไว้ ในท่าโยคะท่านี้จะเห็นว่าเด็กต้องใช้ความยืดหยุ่นของร่างกาย ในทุกส่วนให้ประสานสัมพันธ์กัน ไล่ลงมาตั้งแต่ศีรษะ ลำตัว แขน และขา โดยท่านี้จะทำให้ลำตัวอ่อนช้อย ช่วยคลายความตึงเครียดของกระดูกสันหลัง ช่วยทำให้หลังไม่โก่งงอ โดยครูจะคอยกระตุ้นด้วยการสร้างสถานการณ์ให้แก่เด็ก เช่น “ปลาว่ายน้ำแอ่นตัวสบายบนผืนน้ำ” ผลจากการจัดกิจกรรมส่งผลให้เด็กเกิดสมรรถภาพทางกายในด้านความอ่อนตัว ตามแบบทดสอบสมรรถภาพทางกายของเด็กปฐมวัยที่ผู้วิจัยสร้าง ขึ้นได้ โดยผู้วิจัยได้มีการกำหนดสถานการณ์ “หนูน้อยท่องโลกกลางป่าใหญ่” ให้เด็กได้แสดงพฤติกรรม และ ความสามารถทางด้านร่างกายด้านความอ่อนตัว ไม่ว่าจะเป็นการนั่งงอตัวไปข้างหน้าโดยไม่งอเข่า ยืนตรงและบิดตัวไปทางซ้ายและขวาได้โดยไม่ล้ม ก้มลงเอามือแตะปลายเท้าโดยไม่งอเข่า คลานลอดอุโมงค์จากด้านหนึ่งไปยังอีกด้านหนึ่งได้อย่างรวดเร็ว ภายในภายในระยะเวลาที่กำหนด และปีนป่ายไปตามเชือกตาข่ายจากด้านล่างขึ้นด้านบน และลงไปยังอีกด้านหนึ่งได้ 

[รายการอ้างอิง เฉพาะที่ปรากฏในเนื้อหา]

กุลยา ตันติผลาชีวะ. (2544). การมีส่วนร่วมของผู้ปกครองกับโรงเรียน. วารสารการศึกษาปฐมวัย, 5(4),

30 – 36.

ดวงพร พันธ์แสง. (2551). ผลการจัดกิจกรรมเคลื่อนไหวเชิงโยคะที่มีตอพัฒนาการดานรางกายของเด็กปฐมวัย. [ปริญญานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ]. ThaiLIS.

https://shorturl.asia/cV3QW

เยาวพา เดชะคุปต์. (2542). กิจกรรมสำหรับเด็กปฐมวัย. แม็ค.

สิริมา ภิญโญอนันตพงษ์. (2550). การศึกษาปฐมวัย ใน เอกสารชุดวิชาECED 201 การร่วมมือระหว่าง

มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนดุสิตกับกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นกระทรวงมหาดไทย.

มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนดุสิต

Japan Sport Association, การกีฬาแห่งประเทศไทย, สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ,

สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล. (2564). การส่งเสริมกิจกรรมทางกายในเด็ก

ด้วยการเล่นตามแนวคิด ACP (Active Child Program). KOHKEN PRINTING Co.,Ltd.